Scenariostudies

Hoe ziet de toekomst eruit? Wat moeten we nu doen om voorbereid te zijn op toekomstige ontwikkelingen? Veel beleidsmakers zien zich geconfronteerd met dit soort vragen. Een scenariostudie is dan een zinvolle en boeiende onderzoeksmethode die hierbij van pas kan komen. Een scenariostudie helpt een andere kijk op zaken te krijgen, uit gebaande paden te treden en vastgeroeste discussies en denkpatronen los te weken. Door met scenario’s vooruit te kijken naar de mogelijke ontwikkelingen in krachtenvelden zijn toekomstige problemen vroegtijdig te herkennen en kan men zich voorbereiden op mogelijke toekomstige ontwikkelingen.

Scenario’s zijn geen prognoses maar beredeneerde gedachtenexperimenten. In scenariostudies ligt de focus niet op het voorspellen van gebeurtenissen, maar op het in kaart brengen van veranderingen in wereldbeelden, krachten en processen die (op de middellange termijn) kunnen opkomen, ontwikkelen of versterken. Een scenariostudie kent een exploratief karakter en heeft tot doel om juist onzekerheden in kaart te brengen en te verkennen wat voor implicaties deze zouden kunnen hebben voor toekomstige ontwikkelingen.

Bij het ontwikkelen van een scenariostudie zijn drie criteria van belang: 

• Relevant: De gebeurtenissen, ontwikkelingen en krachtenvelden in het scenario moeten relevant zijn voor het onderwerp waarover het scenario-onderzoek gaat. 
• Verrassend: Het is belangrijk dat de gebeurtenissen, ontwikkelingen en krachtenvelden in het scenario verrassend zijn, dat wil zeggen niet te voorspelbaar zijn en niet te veel op bestaande prognoses leunen.
• Plausibel: Anderzijds moet het scenario wel plausibel zijn, dat wil zeggen misschien niet heel waarschijnlijk, maar goed voorstelbaar en in zichzelf logisch consistent.

Als aan deze drie criteria wordt voldoen, dan is een scenario inleefbaar. Een scenario moet immers niet een vaag abstract verhaal schetsen, maar een concreet gevoel van urgentie losmaken.

Het beschrijven van ontwikkelingen in scenario’s biedt handvatten om vroegtijdig te anticiperen op toekomstige situaties. Vaak worden binnen een scenariostudie verschillende toekomstperspectieven ontwikkeld en op een creatieve wijze op de consequenties voor beleid doordacht. Daarmee komen eventuele beleidslacunes aan het licht en is het mogelijk toekomstvast beleid te ontwikkelen en beleid vooraf te toetsen. Het bepalen van de implicaties van scenario’s is dan ook een belangrijke stap op weg naar het gericht genereren van beleidsopties.

Research voor Beleid heeft recent een tweetal scenariostudies uitgevoerd. Ter illustratie volgt hieronder een toelichting op deze studies.

De toekomst van migratie en integratie in Nederland Eind 2009 hebben we in opdracht van het toenmalige Ministerie van VROM / Wonen, Wijken en Integratie scenario-onderzoek gedaan naar de toekomst van migratie en integratie in Nederland in de komende 30 jaar. In deze studie is een viertal mondiale scenario’s ontwikkeld en is uitgewerkt op welke manier mondiale ontwikkelingen van invloed kunnen zijn op migratie van en naar Nederland en welke uitdagingen dit stelt aan de multi-etnische samenleving in Nederland. Deze scenario’s voorzien bijvoorbeeld migratiestromen vanuit het Midden-Oosten en Noord-Afrika naar Europa als gevolg van conflicten in de Arabische wereld, migratiestromen van klimaatvluchtelingen vanuit Sub-Sahara Afrika of juist emigratie vanuit Nederland naar zich snel ontwikkelende gebieden elders in de wereld. Op basis van de scenario’s zijn perspectieven voor beleid opgesteld die bestuurders en beleidsmakers moeten ondersteunen in beleidsvoorbereiding voor mogelijke toekomstige ontwikkelingen op het gebied van migratie en integratie.

Eén van deze scenario’s illustreert op dit moment de waarde van een goede scenariostudie. In dit scenario – ‘Het Midden-Oosten, de regio in vlam’ – zijn ontwikkelingen beschreven zoals protesten van (werkloze) jongeren in Egypte die leiden tot de val van Mubarak en oplopende spanningen tussen Saudi-Arabië en Iran. De kracht van dit scenario is niet zozeer dat een deel van de actuele ontwikkelingen in het Midden-Oosten in dit scenario, dat is ontwikkeld eind 2009, al zijn beschreven. Een scenariostudie heeft immers niet als doel het voorspellen van de toekomst. Belangrijk is wel dat de gevolgen voor migratiestromen, zoals die nu zichtbaar zijn vanuit Noord-Afrika naar Zuid-Europa, in dit scenario zijn beschreven. De kracht van het scenario is dus het voorbereid zijn op mogelijke gevolgen van een klasse van gebeurtenissen, ongeacht de aanleiding.

Het rapport is hier te lezen.

Iedereen aan het werk…wat nu?
In 2010 heeft Research voor Beleid een scenariostudie uitgevoerd naar de gevolgen voor de Nederlandse samenleving in 2040 van een situatie van bijna volledige arbeidsparticipatie. Wat als ontwikkelingen zoals de vergrijzing, een veranderende aard van het werk en een cultuur- en mentaliteitsverandering op het gebied van werk, resulteren in een structurele verhoging van de arbeidsparticipatie? Welke veranderingen en uitdagingen brengt dit met zich mee op het gebied van werk en inkomen, onderwijs, omgeving en zorg? Wat te doen met mensen die niet mee kunnen in een dergelijke participatiemaatschappij, wat is de rol van de overheid in 2040 en hoe veranderen de verhoudingen tussen werkgevers en werknemers. Deze vragen komen aan bod in het boek ‘Iedereen aan het werk…wat nu?’ dat Research voor Beleid eind 2010 heeft uitgebracht.

De studie heeft geresulteerd in een boekwerk dat als PDF of ePub te downloaden is. U kunt een gedrukt exemplaar à 25 euro bestellen door hier te klikken.

Neem voor meer informatie over scenario-onderzoek contact op met Bram Frouws of Bart Dekker.